Thông Luận

Cơ quan ngôn luận của Tập Hợp Dân Chủ Đa Nguyên

Published in

Văn hóa

10/01/2019

Việc lưu trữ và tập trung dữ liệu

Phạm Phú Khải

Làm thế nào chúng ta biết được hiu qu và hiu năng ca vic chúng ta làm, trên bình din cá nhân cũng như tp th, ngn hn cũng như dài hn ?

nhatky1

Phn lớn các lãnh đạo quốc gia, nói riêng, giới trí thức văn nghệ sĩ cũng như nhiều người dân bình thường trong xã hội Tây phương, nói chung, có thói quen viết nhật ký.

Câu trả li, theo tôi, là gm nhiu yếu t, trong đó thông tin/d liu, lý lun/phân tích, và thi gian/bi cnh mang tính quan yếu.

Khó có thể đo lường bt c thành qu nào mt cách dài hn nếu không có đ thi gian và không nm rõ bi cnh vn đ. Khó có th đo lường giá tr tht s ca bt c mt thành qu nào nếu không s dng đúng dng c đo, phương pháp đo và không đối chiếu vi các kinh nghim thành bi thc tin ca quá kh (tc không da trên phương pháp khoa hc). Và khó, nếu không phi là bt kh, đ đo lường bt c mt thành qu ln hay nh nào nếu không có đ thông tin và d liu kh tín, xác thc.

Góc nhìn lịch s

Lịch s, hay c th hơn, biến c lch s nào cũng gây nhiu tranh cãi. Nó luôn có vô s góc cnh đ nhìn, nht là khi vn đ phc tp và gây nhiu tranh cãi.

Biến c lch s sau đây là mt thí d.

Trật t thế gii hin nay đang b thách thc, và tương lai ca trt t trông bt đnh. Cũng vì thế nên các hc gi hàng đu thế gii đã tranh lusôi nổi về trt t này trong thi gian qua, nhng người mà đi đa s vào thi đim hình thành trt t này chưa ra đi. Các hc gi tin rng không đánh giá đúng v ngun gc, chc năng và nh hưởng ca trt t này thì không th nào ci tiến hay (tái) xây dng mt trật t mi có giá tr như mong đi.

Ngoài các khác biệt rõ ràng gia xu hướng cp tiến và hin thc, ngay c gia trường phái cp tiến vi các nhà nghiên cu s hc cũng có lm bt đng. Đó là cuc tranh lun gây nhiu chú ý gia hc gi và người điu hp chương trình trên kênh CNN Fareed Zakaria vi nhà s hc ni tiếng hin nay Niall Ferguson trong lot tranh lun có tên The Munk Debate Series : Is the Liberal International Order Over ?

Ferguson thì cho rằng cái gi là trt t quc tế cp tiến (liberal international order) tht ra không có trt t, không phi quc tế, và cũng chng cp tiến chút nào.

Trong khi đó, theo Fareed Zakaria thì khoảng mt năm sau biến c Pearl Harbor, tng thng Hoa Kỳ Franklin Delano Roosevelt gặp Th tướng Canada William Lyon Mackenzie King (người nm gi chc v này lâu đi nht ti Canada, trên 21 năm) ti văn phòng bu dc. Ln gp mt này, tuy Hoa Kỳ ch mi chính thc tham chiến và vin nh chiến tranh chm dt vn còn khá xa vời, Roosevelt hoàn toàn tin tưởng vào thế tt thng ca phe đng minh. Nhưng điu Roosevelt quan tâm hơn là vin nh tương lai : làm thế nào đ xây dng mt thế gii hp tác và cnh tranh ch không phi đi đu và chiến tranh na. Lch s thế giới cho đến thi đim đó phn ln mang đm nét chiến tranh, xung đt, đế quc thc dân, ch nghĩa thương mi bo h/quc gia và chế đ bóc lt.

nhatky2

Tượng Franklin Delano Roosevelt và con chó Fala - Miller Center

Zakaria biện lun rng Roosevelt không th tiếp tc ng h mt trt t thế gii như thế na. Vin kiến ca Roosevelt là :

1. phi làm cho Trc Quyn (Axis powers, gm Đc Ý Nht) đu hàng hoàn toàn vô điu kin ;

2. phi yêu cu Anh quc và Pháp quc không tái xây dng đế quc ca h khp nơi như trước đây. Theo Roosevelt thì cn phi xây dng mt thế gii mà t do và quyền t quyết có tác dng bao quát hơn ;

3. Roosevelt mong mun mt thế gii có t do mu dch, thương mi, nhưng cũng cn da trên lut l rõ ràng và cơ cu hn hoi đ qua đó các bt đng hay tranh chp chính tr có th được gii quyết mt cách ôn hòa (như Liên Hip Quc).

Roosevelt không sng đ nhìn thy vin kiến ca ông được thc hin ra sao sau Thế Chiến II, nhưng trong sut thi gian ti v, ông Roosevelt n lc không ngng đ thc hin vin kiến đó.

Zakaria cho rằng vin kiến ca Roosevelt đã đưa đến s hình thành trt t quc tế cp tiến.

Bằng chng ? Vô s. Nhưng đáng k nht là t chính nht ký ca c Th tướng Mackenzie King. Ông đã ghi li chi tiết ni dung cuc trao đi lch s này. Điu đáng nói đây là th tướng Mackenzie King viết nht ký tất c nhng gì ông nghĩ hoc làm gn sáu thp niên hot đng chính tr ca mình. Thư vin Quc gia ca Canada là nơi lưu tr tt c nhng nht ký ca ông "Diaries of William Lyon Mackenzie King", từ năm 1893 đến 1950, gm khong 50 ngàn trang viết, khi đánh máy còn li khong 30 ngàn trang, và nếu chng cht các nht ký ca ông lên nhau thì nó sẽ cao hơn 7 mét.

Có lẽ ít có lãnh đo chính tr viết nht ký nhiu và chi tiết như Mackenzie King. Nhưng phn ln các lãnh đo quc gia, nói riêng, gii trí thc văn ngh sĩ cũng như nhiu người dân bình thường trong xã hi Tây phương, nói chung, có thói quen viết nht ký.

Nó nằm trong văn hóa và giáo dc ca h. Nhng d liu này góp phn quan trng trong vic soi sáng nhng tư tưởng và hành đng ca nhng nhân vt công cng. Các nht ký cũng như các tài liu liên quan đến các nhà lãnh đo chính trị quốc gia được lưu tr ti các thư vin quc gia hay các đi hc ln đ gii sinh viên và nghiên cu s dng viết lun văn, viết báo hay viết lun án ca mình, nếu thích hp. Các thí d đin hình khác là c Th tướng Úc Malcolm Fraser hay cố Th tướng Anh Winston Churchill.

Sự t m, chu đáo trong tng li nói câu viết, và tinh thn lưu tr tài liu, tôn trng s tht ca người ta, nht là giới lãnh đo quc gia, là điu rt đáng khâm phc và hc hi.

Tất nhiên các nht ký này không phi là ngun d liu duy nht. Người nghiên cu phi luôn luôn đi chiếu vi bao ngun khác đ xem mc đ kh tín ca tng vn đ cũng như bc tranh tng th. Người nghiên cu s thường mun biết ngay vào lúc đó, trong cương v là mt lãnh đo quc gia, h đang suy nghĩ gì trong đu, đang d tính các chiến lược ra sao, vin kiến ca h là gì, và các đng lc và mong đi là gì vào lúc đó.

Việt Nam thì… khác

Có người, đin hình như nhà văn Nguyn Hiến Lê, tng nói rng viết v lch s hay các vn đ quc tế d hơn viết v Vit Nam bi tìm d liu, nht là d liu gc, thì rt gian nan.

duy tôn trng d kin, tài liu, lưu tr h sơ hay bng chng, hình như không nằm trong văn hóa hay giáo dc ca người Vit Nam. Đi vi thế h mt rưỡi hay trước, qua nhiu năm làm vic và quan sát ca tôi, phn ln h cũng không đ ý hay quan tâm gì đến d liu hay văn bn, tr phi nó thuc công vic chuyên môn ca h. Trong các sinh hoạt cng đng thì h cũng không quan tâm bao nhiêu.

Có người tng bin lun rng đó là vì "bút sa gà chết !", vì nn văn hóa chính tr ca Vit Nam t xưa đến nay đy cm by, mà bng chng ch chút ha thêm vào thân ! Tâm lý này đã ăn sâu vào tiềm thc ca người Vit tng sng hoc ln lên trong môi trường như thế ! "Ngàn năm bia ming…" phn nh tâm trng bt lc ca bao điu bt công trong xã hi, ngay c ngày hôm nay ! Trong bi cnh như thế, hin nhiên chúng ta không th mong đi các phong trào dân chủ và các t chc xã hi dân s ti Vit Nam lưu tr các h sơ gì nhy cm đ phi gp bao phin toái khó khăn ngoài bao áp lc chính tr và an ninh khác.

Có thể vì thế mà lch s Vit Nam t xưa đến nay, phn ln, vn ch yếu được viết theo mt chiu. Chiu ca bên thng trn. Tư duy này rt có hi cho s phát trin ca dân tc. Nó ch bin minh tuyên truyn cho bên thng trn, nhưng trên đường dài, nó che lp mi sai lm di trá, gây chia r sâu sc và bt mt nhng thế h tương lai. Nó tiếp tc dẫn dắt các thế h tiếp theo vào con đường mòn ca lch s.

Chúng ta cần thay đi tư duy này nếu mun các thế h hôm nay và mai sau tránh lp li nhng vết xe lch s ; nhng bài hc bng máu và nước mt ca hàng triu sinh linh ca hàng ngàn năm qua. Mun tránh thì phải biết s tht, hay phi biết phn ln nhng gì đã xy ra trong mt biến c nào đó mà được công nhn là s tht. Mt s tht tương đi thôi, ch không h có cái s tht tuyt đi ! Đ biết s tht thì ngoài tinh thn quyết tâm đi tìm hiu ci ngun vn đ, điu quan trng sau cùng là phi có d liu có văn bn đ đi chiếu. Có đy đ d liu, cách din gii tt nhiên s khác nhau nhưng người đc có th t mình rút ra các nhn đnh hay bài hc. Còn ký c hay nhân chng, dù quan trng, nhưng không thể thay thế văn bn được.

Sự quan tâm và tôn trng ca mt người đi vi d liu và văn bn, nht là qua hành đng lưu tr và bo v nó, nói lên được rt nhiu v lòng t trng cũng như s tôn trng ca người đó đi vi s tht. Đó cũng là mt thói quen và là một đc tính tt cn nên tp. Nhng ai làm vic cho các cơ quan công quyn trong các nn dân ch đu phi tp như thế. Không ch lưu tr h sơ (record-keeping) thôi là đ, mà còn phi lưu tr đúng theo các b lut ban hành, các tiêu chun, cung cách hành động và các quy tc quy đnh khác nhau.

Chng hn như ti Úc, lưu tr h sơ phi tuân theo các B lut như Privacy Act 1988, Public Servic Act 1999, Freedom of Information Act 1982, Evidence Act 1995, Electronic Transaction Act 1999, Crimes Act 1914, Copyright Act 1968, Archives Act 1983 vân vân… Tất c nhân viên khi bt đu công vic ca mình đu được đào to k càng đ hiu v bn phn và trách nhim ca mình trong vic lưu tr h sơ. H phi tôn trng các chính sách, các hướng dn, các th tc và tiêu chuẩn khi lưu tr h sơ. H phi bo v nó, và không được quyn hy hoi nó, nếu nó đã là bng chng ca hot đng ngh nghip. Hy hoi h sơ là mt hành vi không th chp nhn trước nn công lý và pháp lut.

Nói chung, hầu như, nếu không phi là tt c, mọi vic công đu da trên bng chng hn hoi. Không có bng chng thì không bo v được nhng quyết đnh ca mình. Như thế thì khi b thách thc, b kháng cáo, ti các phiên tòa công lý ti Úc như Administrative Appeal Tribunal, hay các tòa án liên bang như Federal Circuit Court, Full Federal Court hoc High Court (Tòa Ti Cao/Thượng Thm), thì rt khó, nếu không phi là bt kh, đ bo v ly lun đim ca mt người, dù người đó có đúng hoàn toàn trên mt lý đi chăng na.

Mọi t chc ln hay nh, công hay tư, doanh nghip hay phi li nhun v.v… càng thành công và vng mnh càng phi có văn hóa lưu tr h sơ chuyên nghip. Không th phát trin và không th chuyên nghip nếu vn có tư duy x lý h sơ tùy tin.

Thay đổi thói quen là một điu khó. Nhưng mun xây dng mt quc gia pháp quyn, ch không phi mt quc gia mà lãnh đo hay người trách nhim tùy tin quyết đnh theo cm nghĩ hay cm hng lúc đó, thì phi thay đi thói quen. Đây là mt vn đ tinh thn : nhn thc bng tri thức.

Luật An ninh mng : Cơ hi hay đe da ?

Khủng b ti mt s nước Trung Đông xy ra thường xuyên, có lúc hàng ngày, gia các giáo phái hoc phiến quân Shiite và Sunni, gia các nhóm khng b Taliban hoc ISIS vi các chính quyn mi được thiết lp, đặc bit là ti các vùng ngoi ô nơi an ninh chưa được kim soát hoàn toàn. Mi khi có biến s như thế, đin hình như ti Pakistan hay Afghanistan v.v… thì các cơ quan nghiên cu đc lp như Cng Thông tin Khng b Nam Á (SATP ) hay Viện Pak cho Nghiên cu Hòa bình (PIPS ), v.v… lưu tr tng s kin vi các thông tin cơ bn. Ngoài ra mi ba tháng hoc sáu tháng, h cho ph biến các bn báo cáo đánh giá v an ninh, các nghiên cu v nhiều lĩnh vc khác nhau, các tóm tc chính sách (policy briefs) hay các báo cáo và các sách mang tính hc thut da trên nhng d liu thu thp này. Các t chc nhân quyn, Liên Hip Quc cũng như các trường đi hc và cơ quan công quyn ca các chính phủ trên toàn thế gii chu nh hưởng bi các d liu và phân tích này khi tìm hiu v tình hình chính tr và an ninh nơi đây.

Người Vit không phi là không có kh năng làm chuyn này. Cũng không phi là không có ngun lc đ thc hin. Tôi không tin và không nghĩ vậy. Tôi nhn xét rng chúng ta dường như không coi trng và không quan tâm đ mà thôi. Nếu chúng ta bt đu ngay bây gi, trong mt năm ti chúng ta s xây dng được cơ s d liu cho nhng gì xy ra trong năm 2018 và 2019. Phi làm sao đ mi hành vi sai trái của chế đ phi chu trách nhim gii trình, nếu không bây gi thì sau này. Sau đó chúng ta tng bước xây dng bng cách thu thp d liu ca mt thp niên qua, ri dn dn các thp niên qua. Mi người có th ph mt tay thì công vic s sm thành tựu. Khi có đ d liu tp trung vào mt nơi được qun lý chuyên nghip, gii chuyên gia và nghiên cu toàn cu s da vào đó đ đưa ra nhng phân tích và nhn đnh có giá tr, k c vic xu hướng tương lai din biến ra sao. Chúng ta s bt đi thói quen nói càng nói đại mà chng da trên bng chng d kin nào c (thói quen này rt tai hi ch người ta d nghe theo tin vt/fake news và sau đó đi ph biến các tin vt này vì h vn không ý thc rng nó không có tht). Nó cũng thay đi c nếp suy nghĩ và văn hóa Việt Nam. Các nh hưởng này s tác đng trên bình din toàn cu và lên c s cm quyn ca chế đ dù h có ra sc bưng bít và tuyên truyn bao nhiêu đi na.

Ngoài ra thói quen tôn trọng lưu tr h sơ d liu và đánh giá lượng đnh mi vn đ da trên bằng chng d liu hn hoi s giúp cho chúng ta va tránh được các li lm không cn thiết trong quá kh, va giúp cho chúng ta tng bước ci tiến các chương trình làm vic ca mình mt cách hiu qu hơn. Trong mi vn đ và lĩnh vc.

Luật An ninh mng đã được Quc hi Vit Nam thông qua tháng Sáu năm 2018 và bt đu có hiu lc t đu năm 2019. Hin nhiên nhiu người quan ngi có nên tiếp tc nói lên quan đim ca mình, nếu đã làm t trước đến nay, hay phi t kim duyt ly li nói hay hành động của mình. BVi Yên  thuộc nhóm SAVENET đã trình bày mt s suy nghĩ thiết thc và hu lý v vn đ này. Nhóm SAVENET  cũng có chuẩn b mt cm nang biên son công phu đ hướng dn nhng ai quan tâm đến vn đ hiu và biết cách đi phó tt nht, vì "có tri thc s không s hãi" vô c.

Luật An ninh mạng đang là một thách thc cho phong trào dân ch và xã hi dân s ti Vit Nam. Nó là mt công c na trong hp đ ngh trn áp đ s ca chế đ hin nay. Trong nhng ngày tháng ti, có nhiu kh năng chính quyn s sn sàng s dng vật tế thn đ răn đe nhng người khác, đt người s dng vào thế th, thế b đng. Ngược li, nhng người khác s tng bước theo dõi mi hành đng và phn ng ca chế đ.

Nhưng theo dõi thôi không ăn nhm gì c. Gn chín thp niên hot đng trên đt nước Việt Nam, trong đó hơn by thp niên cm quyn ti min Bc và bn thp niên trên toàn nước, chế đ đã gây bao nhiêu tang tóc và làm bao nhiêu li lm. H vn ngang nhiên ph nhn hu như tt c các thm ha mà chính h gây ra. H vn đc quyn s tht vì khả năng bưng bít và tuyên truyn ca h, nhưng phn khác vì vn chưa có mt cơ quan chuyên môn và uy tín nào sưu tm và lưu tr tt c các d liu thô (raw data) v các ti ác và sai lm ca chế đ t trước đến nay. Các d liu thô là nn tng thiết yếu của mi cuc nghiên cu hc thut. Chết trong đn công an, cướp đt và dân oan, tham nhũng trong mi lĩnh vc, sách nhiu tình dc, u dâm trong nhà trường v.v… xy ra quá thường xuyên đ ri người ta cm thy nó bình thường. Khi người dân chp nhn điu bất thường như là bình thường thì nó vô cùng nguy him bi mi thang giá tr không còn ý nghĩa nào c. Trong khi đó tt c mi sai trái cn phi b lên án và cn phi được ghi chép li đy đ và trung thc. Điu cn quan tâm là dù lý lun có hay ho đến my nhưng d liu không đy đ, không xác thc hoc thiếu kim chng, thì mi s kh tín và mi tính hc thut đu vô nghĩa.

Vài lời kết

Thay đổi xã hi, văn hóa và chính tr là vic làm vô cùng gian nan. Đ thành công thì nó phi là s liên kết và tng hp nguồn lc ca phn ln người dân trong và ngoài quc gia đó, đ cân bng và to áp lc thay đi. Mun tránh lp li các sai lm ca lch s thì cn phi ý thc, nht là bng cách t đánh giá, v các hot đng ca chính mình hin nay. Chng hn, nếu mc tiêu là dân chủ hóa, thì nhng tư duy và hành đng ca mình hin nay có nguy cơ nào góp phn vào vic tái lp mt chế đ đc tài mt hình thc khác chăng !

Thay đổi xã hi luôn bt đu t mi cá nhân, và trong mi cá nhân phi bt đu bng chính tư duy ca người đó. Mun làm được như thế thì nhng người quan tâm cn phi nhìn li chính mình, rà xét li các công vic mình đã làm trong thi gian qua, và đánh giá và rút ra kinh nghim trong thi gian ti. Ngoài ra chúng ta phi nhìn các th thách như là cơ hi, rà xét lại cách làm vic đ nâng cao hiu qu hơn trong thi gian ti và đ ra nhng chiến lược và chính sách thích hp đ thuyết phc người khác cùng thc hin. Còn nếu ch nhìn th thách là đe da thôi thì chúng ta vn c trn th, mà trn th thì không thay đổi được chính mình, hung chi người khác.

Mi chế đ đc tài đu tìm cách đt người dân vào tư thế b đng, cô đơn/lp, b đe da, và phn ng thay vì ch đng. Mc tiêu sau cùng ca Luật An ninh mạng là thế. Nhưng s dng tri thc thì chúng ta s tránh rơi vào by ca chế đ. Chúng ta cn nhn thc rng Luật An ninh mạng cũng như rng lut khác ca chế đ rt cuc h cũng ch dùng lut rng. Bi phn ln nhng gì h đã và đang làm trong bao thp niên qua đu bt chính và vi hiến. Hiến pháp và pháp lut ca nhà nước Vit Nam đi ngược li bao nhiêu điu trong các công ước quc tế v quyn dân s, chính tr, v tra tn, quyn tr em v.v… mà Vit Nam đã ký kết và cam kết nhưng chng coi ra gì.

Do đó chiến lược thiết yếu vn là tn công, đt chế đ vào thế b đng, phn ng. Hquá nhiều li lm và sai sót trong chính sách và hành đng. Không cn làm ln chuyn hay chính tr hóa vn đ. Ch cn phân tích và lý lun vng vàng da trên các bng chng hn hoi là đ thuyết phc và hiu qu.

Chúng ta sẽ không th làm được các vic này một cách h thng và khoa hc nếu không da trên các d kin kh tín và các phương pháp phân tích và lý lun khoa hc khách quan. Tôn trng h sơ, d kin, bng chng và "nói có sách, mách có chng" là các bước quan trng hàng đu không th b qua nếu muốn có kết qu sau cùng có giá tr lâu dài và vng n.

Úc Châu, 6 tháng Giêng năm 2019

Phạm Phú Khải

Quay lại trang chủ
Read 238 times

Viết bình luận

Phải xác tín nội dung bài viết đáp ứng tất cả những yêu cầu của thông tin được đánh dấu bằng ký hiệu (*)